2ο Ευρωπαϊκό 

Κοινωνικό 

Φόρουμ

Παρίσι 12-15 Νοεμβρίου 2003

Αρχική σελίδα 

ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΕΞΑΙΡΕΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΓΛΩΣΣΑ

Για την Εμπορευματοποίηση του Πολιτισμού

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ

Μάνος Στεφανίδης

Η ΓΛΩΣΣΑ

Αγαπητές και αγαπητοί μου συνιδιοκτήτες του ίδιου οράματος, μελλοντικοί κάτοικοι ενός κόσμου που οφείλουμε να τον χτίσουμε διαφορετικοί. Έρχομαι από μια χώρα που μιλάει το ίδιο grosso modo γλωσσικό ιδίωμα εδώ και 4000 χρόνια. Χρησιμοποιούμε ακόμη τις λέξεις του Ομήρου, του Θουκυδίδη, του Greco, του Μανουήλ Χρυσολωρά. Κάποτε αυτή η γλώσσα, ως αλεξανδρινή κοινή, υπήρξε το όχημα για την πρώτη ενοποίηση του τότε γνωστού κόσμου, το όχημα ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή, η γέφυρα ανάμεσα στην ιδανική Πολιτεία του Πλάτωνα και την μαχόμενη νέα θρησκεία, που προπαγάνδισε ένας Ρωμαίος πολίτης, ο Απόστολος Παύλος.

Κινδυνεύει σήμερα αυτή η γλώσσα από την παγκοσμιοποίηση, από την αμερικανική esperando, που έχει κατακλύσει τον πλανήτη, επιβάλλοντας ομογενοποιημένες ιδεολογικοπολιτικές αντιλήψεις και ηθικοπολιτικές συμπεριφορές;  Κατά την άποψή μου όχι. Θα ήταν αφελές να υποστηρίξουμε ότι το επιφανειακό, μαζικό μοντέλο της πολιτιστικής βιομηχανίας, που προπαγανδίζει η υπερδύναμη, μπορεί να πλήξει αξίες που έχουν ιστορικό βάθος και διασύνδεση με αληθινές κοινωνικές και εκφρασιακές ανάγκες. Εκτός και αν οι αξίες αυτές είναι σε κρίση. Εκτός κι αν ο κόσμος που εκπροσωπούν αδυνατεί πια να βρει το βηματισμό του στις νεοπαγείς συνθήκες. Ε, λοιπόν, υποστηρίζω πως και η δική μου γλώσσα, αλλά και οι λοιπές γλώσσες της περιφέρειας, απειλούνται  περισσότερο από τα ίδια του τα εθνικά κράτη με τη μονοσήμαντη, τεχνοκρατικά ωφελιμιστική παιδεία, που αυτά προωθούν, εξισώνοντας τη γνώση με την πληροφορία και την ανα-σύνθεση με την παράταξη · που μυθοποιούν τα εργαλεία και τις εφαρμογές σε βάρος των ιδεών οι οποίες παρήγαγαν τα εργαλεία αυτά.

Κρίση γλώσσας σημαίνει κυρίως κρίση επικοινωνίας και κρίση ιδεών. Το αμερικανικό όνειρο απλώς διαφημίζει όχι έναν κόσμο χωρίς ιστορία ή μνήμη, αλλά εκτός ιστορίας και ερήμην της μνήμης. Γιατί μόνο έτσι μπορεί να δικαιολογηθεί ηθικά η κατάφωρη παραβίαση που εντοπίζεται στις μέρες μας εναντίον της κάθε ιστορικής εμπειρίας, του όποιου διδάγματος κληροδότησε στο homo sapiens το δραματικά και επώδυνα βιωμένο παρελθόν.

Με αφορμή τη γλώσσα έρχομαι να θίξω το θέμα της κυρίαρχης εικόνας που καταδικάζει το σημερινό δέκτη-θεατή σε προγλωσσική αφασία και που τον πείθει ότι η οπτική μετα-γλώσσα μπορεί να υποκαταστήσει το νόημα και τη γλώσσα-ομιλία ή τη γλώσσα-γραφή ή τη γλώσσα-γνώση, ή τη γλώσσα-ανάγνωση. Ο ιμπεριαλισμός της εικόνας, τηλεοπτικής ή άλλης, που υποστηρίζει μια virtual πραγματικότητα και υπερασπίζεται σκοτεινά συμφέροντα υπηρετώντας ακόμη σκοτεινότερες δυνάμεις συνιστά τον μέγιστο κίνδυνο για τη γλώσσα δημιουργώντας συγχρόνως το μεγαλύτερο πολιτικό πρόβλημα του καιρού μας.

Αυτό το ζήτημα ποια Αριστερά θα αντιμετωπίσει με μέθοδο και σε βάθος χρόνου; Να γιατί υπεραμυνόμαστε της πολιτιστικής εξαίρεσης, ή της καλλιτεχνικής διαφοράς. Επειδή έτσι διατηρούμε εστίες αντίστασης εμπρός στην αυτονόητη -όσο και ανόητη- επιβολή της ομοιογενούς εικόνας, η οποία βαυκαλίζεται ναρκωτικά μέσω της μεταμοντέρνας συνθήκης του ότι όλοι πάνε με όλα. Που δεν πάνε. Ο Παναγιώτης Κονδύλης έγραψε προφητικά πως η πολιτιστική εξαίρεση σε σχέση με τον μητροπολιτικό κανόνα δεν είναι μόνο ανθρωπιστικό ή δημοκρατικό δικαίωμα κατοχυρωμένο από τον Διαφωτισμό. Είναι πρωτίστως οικονομική ανάγκη επιβίωσης των κοινωνικών ομάδων που δεν θέλουν να εξαρτώνται από αλλότρια κέντρα. Κάποτε η υπεράσπιση της ταυτότητας, της ιθαγένειας, του ιδιωτικού, του αλλότριου εθεωρείτο από τους πούρους μοντερνιστές ως γραφικότητα και φολκλόρ μέσα στον ασυμβίβαστο μοντερνισμό τους. Τώρα η προσοικείωση με το οικείο είναι μια ανάγκη ατομική ώστε να (υπο)στηριχθούν οι νέες συλλογικότητες και να κερδηθεί πάλι η μικρή κλίμακα · δηλαδή η ανθρώπινη διάσταση.

Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Η αποικιοκρατική αλητεία της Δύσης του 19ου αι. επέβαλε τη μείωση και την απαξία των πολιτισμών της περιφέρειας, ώστε να υπάρχει το πολιτικό άλλοθι για την πολιτιστικής του ηγεμονία. Η τεχνολογική υπεροχή της Δύσης επεβλήθη και ως πνευματική υπεροχή, κάτι που δεν ευσταθεί επιστημονικά. Άρα σήμερα η ανάγκη που εκπηγάζει από κάτω από τις διαλυμένες κοινωνίες και τα θραυσματικά υποκείμενα είναι αυτή που θα διαλύσει της ηγεμονεύουσες αυταπάτες και τα κυρίαρχα ψεύδη.

Προσωπικά έχω την εμπειρία των πρόσφατων μεγάλων εικαστικών επιθέσεων (Biennale Βενετίας, Documenta, Foires, Outlook κ.λπ.), στις οποίες κυριαρχεί η θεολογία του μεγέθους και η επιβολή ενός κυρίαρχου μηχανισμού που υποστηρίζεται από τις ανάγκες της αγοράς (art market) και υποκρίνεται μια avant-garde με εντελώς, όμως, ακαδημαϊκές δεσμεύσεις. Μια τέχνη του εντυπωσιασμού και του σόου, μια έκφραση της μεταφυσικής της εικόνας που ομφαλοσκοπεί αναζητώντας το κοινό της ανάμεσα στις πιο εφησυχασμένες ελίτ, χωρίς καμιά επιθυμία για ρήξη και για ανατροπή. Οι μοντερνιστές της πρώτης ηρωικής περιόδου, κατά το β΄ ήμισυ του 19ου αι., διακατέχονταν από την ουτοπία της διαρκούς προόδου και της ριζοσπαστικής ανατροπής. Σήμερα η τέχνη παράγει παγκοσμιοποιημένες εικόνες για ένα κοινό που αντιμετωπίζει την παγκοσμιοποίηση απλώς ως μια ενοποιημένη αγορά. Λες και "ενοποιούνται" οι διαφορετικές παραδόσεις, κουλτούρες κ.ο.κ.

Στην πρόσφατη Biennale Βενετίας μου έκανε εντύπωση ότι δεν υπήρχε αναφορά από τους εκατοντάδες συμμετέχοντες καλλιτέχνες για την εισβολή στο Ιράκ. Και βέβαια δεν προβλεπόταν εθνικό περίπτερο (Padiglione) για την δύστυχη αυτή αραβική χώρα. Απέμενε μόνο ένας ιρακινός καλλιτέχνης, ο οποίος περιφερόταν στα κατάφορτα από την κοσμική, καλλιτεχνική society τζιαρντίνι μ' ένα T-shirt που έγραφε "ΕΙΜΑΙ ΤΟ ΠΕΡΙΠΤΕΡΟ ΤΟΥ ΙΡΑΚ". Κάτι θα έχει συμβεί στη σύγχρονη τέχνη της κρίσης, της αμηχανίας, αλλά και των υπερφίαλων projects, όταν όλοι συνειδητοποιήσουμε ότι είμαστε το περίπτερο του Ιράκ.

Ο ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗΣ

Στην μεταβιομηχανική-πλανητική εποχή ο ρόλος του καλλιτέχνη πρέπει να επανεξεταστεί. Η modernite του Nietsche είχε ανάγκη τον δημιουργό-καθοδηγητή κι όχι το έργο-αντικείμενο επιβολής. Σήμερα χρειαζόμαστε -πάλι- καλλιτεχνικές συλλογικότητες που να μην διαφοροποιούνται, αλλά να ταυτίζονται με τον κόσμο και τις διαφοροποιημένες του ανάγκες · που να μην είναι στρατευμένες, αλλά πολιτικές με την πιο υπαρξιακή σημασία της λέξης. Ο Ernst Bloch συνήθιζε να λέει ότι δεν υπάρχει πραγματικότητα χωρίς την ερμηνεία της. Αυτήν την ερμηνεία, πέρα και έξω από αγοραίους εντυπωσιασμούς, περιμένουμε από τον καλλιτέχνη του σήμερα.

Για μια τέχνη σαν συνείδηση ιστορίας.

Για μια τέχνη σας θρησκεία χωρίς Θεό.

Για μια τέχνη που θ' αναδείξει την καθημερινότητα στην ποιητικής της διάσταση και την διαφορά ως αξία ζωής.